×
موسیقی در رزم

موسیقی در رزم

Description

موسیقی در رزم

موسیقی از دیرباز، در میدان­های جنگ نقش و جایگاهی خاص داشته است؛ تا جایی که گفته می­شود در سپاه کوروش از شیپور به عنوان علامت عزیمت و حرکت استفاده می­شده و نیز کوروش و سپاهیانش در هنگام حمله به سربازان آسور سرودی می­خواندند. به طور کلّی گروههای موسیقی در میادین جنگی و لشگرگاه­ها به دو دسته تقسیم می­شدند. دسته­ای که با سازهایی که اصوات مهیب تولید می­کردند، همانند طبل و دهل و شیپور، سعی در تضعیف روحیه­ی نیروهای متخاصم داشتند و عدّه­ای از دف­زنان و سرودخوانان که با اجرای قطعات امیدبخش، همچنین سرودهای حماسی و تشجیع­کننده، به تقویت روحیه­ی جنگاوران می­پرداختند تا شوق جنگاوری و جانفشانی را در ایشان قوت بخشند. در شاهنامه فردوسی که برجسته­ترین اثر حماسی در زبان فارسی است بارها از این سازها در توصیف میدان جنگ نام برده شده است:


دلیران به درگاه افراسیاب

ز بانگ تبیره نیابند خواب

ز آوای شیپور و زخمِ دِرای

تو گویی برآید همی دل ز جای

که در توصیف لشگرکشی افراسیاب تورانی به ایران است و در ادامه می­گوید:

بزن کوس رویین و شیپور و نای

به کشمیر و کابل فزون زین مپای

 

کوس نیز به معنای طبل بزرگ است که گاهی به معنای دهل هم به کار می­رود. البته باید توجّه داشت که دهل، صرفاً کاربرد رزمی و نظامی نداشته است، چندان که مولانا در غزلیات خود می­گوید:


ز رعد آسمان بشنو تو آواز دهل یعنی

عروسی دارد این عالم که بستان پرجهیز آمد

 

کَرنا و سُرنا هم از دیگر سازهایی هستند که در میدان جنگ کاربرد داشتند. فردوسی در دو بیت متوالی همنشینی زیبایی از سازهای مختلف جنگی را، در توصیف جنگ ایران و توران در دوره نوذر، ایجاد کرده است:
چو خورشید تابان ز بالا بگشت

خروش تبیره برآمد ز دشت

به شهر اندرون کوس با کرنای

خروشیدن زنگ و هندی درای


که در آن "درای" به معنی جرس، و
"تبیره" به معنای دهل است.

 

در دوران مدرن به نوعی از موسیقی که به منظور تحریک حس میهن پرستی، و غرور ملّی نواخته می­شود موسیقی نظامی اطلاق می­شود. در دوران ناصرالدین شاه، با تأسیس دارالفنون توسّط میرزاتقی­خان امیرکبیر و سپس تأسیس شعبه­ی موزیک دارالفنون، سازهای متنوع­تری همچون تار، سه تار و ویولن و ... هم در ساخت موسیقی نظامی استفاده شدند.
تأثیر مفاهیم موسیقی نظامی در فرهنگ عامه به حدّی بوده است که هنوز هم که هنوز است، "بر طبل جنگ کوفتن" در ادبیات سیاسی فارسی­زبانان استعاره­ی شناخته شده­ای از  آغازگری جنگ است. ضرب­المثل "آواز دهل شنیدن از دور خوش است" هم، که خود برگرفته از مصرعی از رباعیات خیام است، می­تواند ناظر بر هول­انگیزی صدای دهل در میادین جنگ باشد هر چند همین صدا از دور به گوش خوش می­آید:


گویند کسان بهشت با حور خوش است

من می‌گویم که آب انگور خوش است

این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار

که آواز دهل شنیدن از دور خوش است

 

منابع:

1-کارکردهای موسیقی در میادین رزم و لشکرگاه­ها-مریم حسین­قربان- فیروز مهجور

2- شاهنامه- ابوالقاسم فردوسی­توسی

3- خصال کوروش-گزنفون

4- دیوان شمس- جلال­الدین محمد بلخی

5- رباعیات خیام- عمر ابن ابراهیم خیام نیشابوری


  • Share

Join our mailing list

To receive special offers & learn about latest courses

Subscribe